Kısa cevap: Bir denetimde veya kurum içi incelemede "sitemiz uyumlu" cümlesinin tek başına karşılığı yoktur; karşılığı olan şey tarihli, yöntemi belli ve sorumlusu belli kanıttır. Pratik kural şudur: kontrol listesindeki her madde için üç soruya cevap verebilmelisiniz. Bu madde hangi yöntemle ölçüldü (otomatik tarama, manuel test, yardımcı teknoloji testi), ne zaman ölçüldü ve sonucu kim doğruladı? Bu yazıda dört kanıt türünü, madde kategorisine göre hangi kanıtın öne çıktığını, örnek bir kanıt dosyası yapısını ve denetim öncesi 48 saatlik hazırlık listesini bulacaksınız. Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir.
"Uyumluyuz" demek ile gösterebilmek arasındaki fark
Türkiye'de kamu tarafındaki erişilebilirlik çerçevesi iki katmandan oluşur. Bağlayıcı katman, 2025/10 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi'dir (Resmî Gazete 21.06.2025, sayı 32933): teknik ölçüt olarak WCAG 2.2 Seviye A'yı ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın kontrol listesini (31 kriter, 126 soru) esas alır. İlk grup için tanınan bir yıllık süre 21 Haziran 2026'da doldu; yükümlülük bugün yürürlüktedir. 6563 sayılı Kanun kapsamındaki e-ticaret hizmet sağlayıcıları için son tarih 21 Haziran 2027'dir. Kılavuz katman ise KAİK'tir: 2019/12 sayılı Genelge çerçevesinde yayımlanmış, kamu kurumlarına yönelik ve WCAG 2.1 AA yönelimli bir rehber doküman. İki metnin hiyerarşisi, çakışan noktaları ve maddelerin resmî listesi için KAİK rehber sayfamıza bakabilirsiniz.
Burada dürüst bir not gerekiyor: KAİK maddeleri ile Genelge kontrol listesini birebir eşleyen resmî bir tablo yayımlanmadı. Bu yüzden bu yazı madde numarası ezberletmez; hangi listeyle çalışırsanız çalışın aynı kalan şeyi anlatır: bir kontrol maddesini denetimde savunulabilir kanıta çevirme yöntemini.
Kanıt zinciri üç halkadan oluşur: iddia (bu madde karşılanıyor), ölçüm (hangi yöntemle, hangi sayfalarda, hangi tarihte bakıldı) ve kayıt (sonucu gösteren, sorumlusu belli belge). Halkalardan biri koparsa elinizde kanıt değil, niyet beyanı kalır. Denetim ve inceleme süreçlerinin nasıl ilerleyebildiğini TİHEK odaklı denetim süreci yazımızda anlattık. Yaptırım tarafında da abartıya gerek yok: 5378 sayılı Kanun'daki 5.000–25.000 TL/tespit tarifesi mevcut haliyle fiziksel erişilebilirliğe yöneliktir; web içeriği için yayımlanmış bir ceza tarifesi henüz yok. Gerçek risk denetim yükü, kurumsal itibar ve ihale şartlarıdır. Kanıt dosyası tam da bu üçüne karşı sigortadır.
Dört kanıt türü: rapor, tutanak, kayıt, karar
Sahada işe yarayan kanıtlar dört türe ayrılır. Her biri farklı bir şeyi kanıtlar ve hiçbiri diğerinin yerine geçmez:
- Otomatik tarama raporu. Bir tarama motorunun (axe-core benzeri) belirli tarihte, belirli URL listesi üzerinde ürettiği bulgu ve skor çıktısı. Makineyle ölçülebilen maddelerde geniş kapsam sağlar; tarih damgası ve kapsam listesi olmadan değeri düşer.
- Manuel test tutanağı. Bir kişinin belirli sayfada belirli senaryoyu (örneğin form doldurup hatalı veri gönderme) elle test ettiğini gösteren kayıt: test eden, tarih, adımlar, sonuç, varsa ekran görüntüsü.
- Yardımcı teknoloji test kaydı. Ekran okuyucu ve yalnız klavye ile yapılan oturumun çıktısı: hangi araçla, hangi akış denendi, nerede takıldı. Ekran kaydı artı adım listesi ideal biçimdir. Kendi başınıza uygulanabilir bir yöntem için NVDA ile 30 dakikalık öz denetim rehberimiz hazır bir şablon sunar.
- Tasarım-karar kaydı. Bir maddenin neden bu şekilde karşılandığını gösteren kalıcı karar: renk paletinin kontrast oranlarıyla birlikte onaylandığı doküman, odak yönetimi kuralını tanımlayan tasarım sistemi sayfası, ilgili kod değişikliğinin kaydı. Bu tür, "bugün uyumlu" değil "uyum sürdürülebilir" iddiasının kanıtıdır.
| Kanıt türü | Neyi kanıtlar | Tipik biçim | Zayıf noktası |
|---|---|---|---|
| Otomatik tarama raporu | Makine-ölçülebilir maddelerin o tarihteki durumu | PDF/CSV rapor, skor, bulgu listesi | Anlam ve deneyim ölçmez |
| Manuel test tutanağı | Senaryonun gerçek kullanımda çalıştığı | Tarihli tutanak + ekran görüntüsü | Kapsamı dar, emek ister |
| Yardımcı teknoloji kaydı | Ekran okuyucu ve klavye deneyiminin geçtiği | Ekran kaydı + adım listesi | Test edenin yetkinliğine bağlı |
| Tasarım-karar kaydı | Uyumun tesadüf değil tasarım olduğu | Tasarım sistemi dokümanı, karar notu | Tek başına mevcut durumu göstermez |
Denetim dosyanızın gücü, her önemli madde için bu dört türden en az birinin, kritik maddeler için en az ikisinin bulunmasıdır.
Madde sınıfına göre ölçüm: dört kategori düzeyinde eşleme
Hem WCAG hem de ondan türeyen kontrol listeleri aynı dört ilke etrafında döner: algılanabilirlik, kullanılabilirlik, anlaşılabilirlik ve sağlamlık. Madde madde resmî metin için KAİK sayfamıza yönlendirip burada kategori düzeyinde kalıyoruz; çünkü kanıt stratejisi madde numarasına göre değil, maddenin sınıfına göre değişir.
| Kategori | Tipik konular | Birincil kanıt | Destekleyici kanıt |
|---|---|---|---|
| Algılanabilirlik | Alt metin, kontrast, medya alternatifleri, içeriğin yapısı | Otomatik tarama (varlık ve oran) | Manuel tutanak (anlamlılık), tasarım-karar kaydı (palet) |
| Kullanılabilirlik | Klavye erişimi, odak sırası ve görünürlüğü, süre sınırları, başlık ve bağlantı netliği | Yardımcı teknoloji kaydı (klavye turu) | Manuel tutanak, otomatik tarama (kısmi) |
| Anlaşılabilirlik | Sayfa dili, tutarlı gezinme, form etiketleri, hata mesajları ve kurtarma | Manuel test tutanağı (form senaryoları) | Otomatik tarama (dil ve etiket varlığı) |
| Sağlamlık | Geçerli işaretleme, ad-rol-değer, bileşenlerin yardımcı teknolojiye görünürlüğü | Otomatik tarama | Yardımcı teknoloji kaydı (gerçek davranış) |
Bu tablo pratik bir sonuç üretir: algılanabilirlik ve sağlamlık ağırlıklı olarak makineyle, kullanılabilirlik ve anlaşılabilirlik ağırlıklı olarak insanla ölçülür. Kanıt dosyanızda dört kategoriden yalnızca otomatik rapor varsa, listenin yaklaşık yarısı fiilen ölçülmemiş demektir.
Belgeler için de aynı mantık geçerli: siteye yüklenen PDF'ler içeriğin parçasıdır ve kendi kanıtını ister. Bu konuyu erişilebilir PDF kontrol listemizde ayrı işledik.
Otomatik tarama neyi kanıtlar, neyi kanıtlayamaz
Otomatik tarama, kanıt dosyasının omurgasıdır; ama sınırı bilinmeden kullanılırsa yanlış güven üretir.
Güvenilir biçimde kanıtladıkları:
- Görsellerde alt metin niteliğinin değil varlığının kontrolü
- Metin ve arka plan çiftlerinde kontrast oranı (ölçülebilir çiftlerde)
- Form alanlarında programatik etiket ilişkisinin kurulu olması
- Sayfa dilinin tanımlı olması, başlık hiyerarşisinde atlama
- Bileşenlerde ad-rol-değer bilgisinin işaretlemede bulunması
Kanıtlayamadıkları:
- Alt metnin anlamlı olması ("resim123.jpg" de alt metindir, taramadan geçer)
- Odak akışının görsel düzenle ve iş mantığıyla örtüşmesi
- Form deneyimi: hata mesajının anlaşılırlığı, hatadan kurtulma, doğru klavye türü
- Gradyan veya görsel üzeri metinlerde gerçek kontrast algısı
- İçeriğin ekran okuyucuyla anlamlı sırada ve anlaşılır okunması
Buradan çıkan kural nettir: otomatik raporu "temiz" olan bir sayfa, uyumlu bir sayfa değildir; makine-ölçülebilir maddelerde temiz bir sayfadır. Denetim dosyasında otomatik raporun yanına, kanıtlayamadığı maddeler için tutanak ve yardımcı teknoloji kaydı eklemek zorundasınız. Aracın "sorun bulunamadı" çıktısını uyum belgesi gibi sunmak, denetimde en kolay çürütülen iddiadır.
Kanıt dosyası yapısı: örnek klasör şeması ve sürümleme
Önce dürüst uyarı: Türkiye'de kanıt dosyasının biçimini, içeriğini veya formatını tanımlayan yayımlanmış resmî bir düzenleme bulunmuyor. Aşağıdaki yapı örnek ve öneri niteliğindedir; sahada işleyen asgari düzeni tarif eder.
erisilebilirlik-kaniti/
├── 00-beyan/
│ ├── beyan-v3-2026-07-01.pdf
│ └── beyan-degisiklik-gunlugu.md
├── 01-otomatik-taramalar/
│ ├── 2026-08-04-tarama-raporu.pdf
│ └── 2026-08-04-kapsam-url-listesi.txt
├── 02-manuel-testler/
│ └── 2026-07-18-form-hata-senaryosu-tutanagi.pdf
├── 03-yardimci-teknoloji/
│ ├── 2026-07-18-nvda-klavye-turu.mp4
│ └── 2026-07-18-adim-listesi.md
├── 04-tasarim-kararlari/
│ └── 2026-05-12-kontrast-paleti-karari.md
└── 05-uygulanamaz-gerekceleri/
└── 2026-06-02-video-altyazi-gerekcesi.pdf
Üç kural bu yapıyı ayakta tutar:
- Tarih damgası dosya adında yaşar. "Son.pdf", "final-v2.pdf" gibi adlar kanıt değeri taşımaz; her dosya ISO biçiminde tarihle başlar. Bir bulgunun ne zaman tespit edilip ne zaman kapatıldığını dosya adları anlatabilmelidir.
- Sürüm silinmez, eklenir. Beyanın ve raporların eski sürümleri üzerine yazılmaz; değişiklik günlüğüne bir satır eklenir. Denetimde "üç ay önce durum neydi" sorusunun cevabı ancak böyle verilir.
- Her klasörün sahibi vardır. Tutanaklarda test edenin adı ve rolü, klasör düzeyinde ise sorumlu birim yazılır. Sahipsiz kanıt, savunulamayan kanıttır.
Kanıt dosyasının vitrini erişilebilirlik beyanıdır: uyum durumunu, bilinen istisnaları ve geri bildirim kanalını kamuya açık biçimde özetler. Beyan metninizi erişilebilirlik beyanı üreticimizle oluşturabilirsiniz; üretilen metin örnek niteliğindedir ve kurumunuzun gözden geçirmesiyle yayımlanmalıdır.
"Uygulanamaz" işaretlemesi nasıl belgelenir
Kontrol listelerinde bazı sorular sitenize hiç dokunmaz: video içeriği olmayan bir sitede altyazı soruları, canlı yayın yapmayan bir kurumda canlı medya soruları gibi. Bu durumda "uygulanamaz" işareti meşrudur; sorun, işaretin dayanaksız kalmasıdır. Burada da açık olalım: "uygulanamaz" işaretinin nasıl belgeleneceğine dair yayımlanmış resmî bir kural yok; aşağıdaki dört unsur bizim önerimizdir.
- Kapsam cümlesi: Hangi kategori veya soru grubu, hangi içerik için uygulanamaz sayıldı?
- Gerekçe: Neden uygulanamaz? Tek cümlelik, olgusal bir açıklama.
- Tarihli kanıt: O tarihte durumun böyle olduğunu gösteren ekran görüntüsü, site haritası çıktısı veya içerik envanteri.
- Yeniden değerlendirme tetikleyicisi: Hangi değişiklik bu işareti geçersiz kılar ve kim takip eder?
Örnek gerekçe kaydı (şablon niteliğindedir): "Sitede önceden kaydedilmiş video veya ses içeriği bulunmadığından medya alternatifleri kategorisindeki sorular uygulanamaz olarak işaretlenmiştir. Kanıt: 2026-08-04 tarihli site haritası çıktısı ve içerik envanteri. Yeniden değerlendirme: siteye video içeriği eklenmesi halinde. Sorumlu: Web İçerik Birimi."
Bu dört unsur birlikte durduğunda "uygulanamaz" işareti bir kaçış değil, ölçülmüş bir karar haline gelir. Tetikleyicisiz gerekçe en sık görülen hatadır: iki yıl önce haklı olan işaret, siteye eklenen tek bir tanıtım videosuyla sessizce geçersizleşir.
Denetim öncesi 48 saat: hızlı hazırlık listesi
Denetim veya kurum içi inceleme kapıya dayandığında dosyayı sıfırdan kurmak imkânsızdır; ama var olan dosyayı savunulabilir hale getirmek iki güne sığar:
- Güncel bir tarama çalıştırın ve raporu tarihiyle dosyalayın. Denetim gününde altı ay önceki rapor değil, bu haftanın raporu konuşur.
- Beyanı güncelleyin. Tarama tarihi, bilinen uyumsuzluklar ve geri bildirim kanalı güncel mi? Beyandaki tarih ile dosyadaki son rapor tarihi çelişmesin.
- Kritik ve ciddi bulguların durumunu netleştirin. Her biri için tek satır: düzeltildi (tarih), planlandı (tarih ve sorumlu) veya kabul edilen risk (gerekçe).
- "Uygulanamaz" kayıtlarını gözden geçirin. Tetikleyicilerden herhangi biri bu arada gerçekleşmiş mi?
- Bir yardımcı teknoloji hızlı turu yapın: ana akışları yalnız klavye ve ekran okuyucuyla 30 dakikada dolaşın, kaydı dosyaya ekleyin.
- Kanıt dosyası indeksini çıkarın. Tek sayfalık içindekiler: hangi klasörde ne var, son güncelleme tarihi ne? Denetçiye dosya değil, önce bu sayfa verilir.
- Sorumluları hazırlayın. Tutanaklarda adı geçen kişiler, kendi testlerini iki cümleyle anlatabilecek durumda olsun.
- Sunum biçimini seçin: tarihli bir PDF paketi mi, panel üzerinden canlı gösterim mi, ikisi birden mi? (Aşağıdaki SSS'de bu soruyu ayrıca ele alıyoruz.)
Kamu tarafında bu hazırlığın kurumsal bağlamı için kamu çözümleri sayfamıza bakabilirsiniz.
cerez.io kanıt üretiminin neresinde durur
cerez.io, bu yazıdaki dört kanıt türünden ilkini ve dosyanın omurgasını otomatikleştirir. Zamanlanmış WCAG taraması planınıza göre aylık, haftalık veya günlük çalışır; her tarama tarihli bir kayıt üretir ve bulgular önem derecesine göre (kritik, ciddi, orta, minör) sınıflandırılır. 0–100 uyum skoru zaman içinde grafiklenir; böylece "üç ay önce neredeydik" sorusunun cevabı tek ekrandır. Raporlar PDF, CSV ve XLSX olarak dışa aktarılabilir. Beyan üreteci, tarama verisiyle beslenen bir erişilebilirlik beyanı taslağı oluşturur; uyum kanıt paketi ise beyanı, son tarama bulgularını ve çerez politikasını tek PDF'te toplar. Dışa aktarım ve paket özellikleri plana bağlıdır.
Sınırı da aynı netlikte söyleyelim: cerez.io ölçer, raporlar ve belgeler; sitenizi kendiliğinden uyumlu hale getirmez ve hiçbir aracın veremeyeceği şeyi, denetim garantisini vermez. Manuel test tutanakları, yardımcı teknoloji kayıtları ve tasarım-karar kayıtları sizin sürecinizde üretilir; araç bu kanıtların yanına güvenilir, tarihli ve tekrarlanabilir bir otomatik ölçüm katmanı koyar.
Sıkça Sorulan Sorular
Kanıt dosyasını ne kadar süre saklamalıyız?
Kısa cevap: Bu konuda Türkiye'de yayımlanmış ve netleşmiş bir düzenleme bulunmuyor; aşağıdaki pratik bizim önerimizdir. Dijital kanıtın saklama maliyeti düşük olduğu için varsayılan kural "silme, arşivle" olmalıdır. Asgari olarak beyanın tüm sürümlerini ve her döneme ait en az bir tam kanıt setini (tarama raporu, tutanaklar, uygulanamaz gerekçeleri) süresiz saklamanızı; ara çıktılarda ise en az son iki tarama dönemini elde tutmanızı öneririz. Belirsizlik netleşene kadar az değil çok saklamak güvenli taraftır.
Otomatik tarama raporu tek başına kanıt olarak yeterli mi?
Kısa cevap: Hayır. Otomatik rapor, makineyle ölçülebilen maddeler (alt metin varlığı, kontrast oranı, etiket ilişkisi, dil tanımı, ad-rol-değer) için güçlü ve geniş kapsamlı kanıttır; ancak alt metnin anlamlılığını, odak akışını, form deneyimini ve ekran okuyucuyla gerçek kullanımı ölçemez. Kullanılabilirlik ve anlaşılabilirlik ağırlıklı maddelerde manuel tutanak ve yardımcı teknoloji kaydı olmadan dosya yarımdır. Doğru kurgu, otomatik raporu omurga yapıp insan testiyle tamamlamaktır.
"Uygulanamaz" işareti denetimde kabul görür mü?
Kısa cevap: Bu konuda yayımlanmış resmî bir kabul kuralı bulunmuyor; aşağıdaki yaklaşım bizim önerimizdir. Dayanaksız bir "uygulanamaz" işareti her zaman zayıftır; kapsam cümlesi, olgusal gerekçe, tarihli kanıt (ekran görüntüsü veya içerik envanteri) ve yeniden değerlendirme tetikleyicisi ile belgelenmiş bir işaret ise savunulabilir bir karardır. İşaretin gücü kutucuğun kendisinden değil, arkasındaki tarihli gerekçe kaydından gelir.
Kanıtları hangi formatta sunmalıyız, PDF mi panel erişimi mi?
Kısa cevap: Yayımlanmış bir format şartı bulunmuyor; pratik önerimiz ikili kurgudur. Birincil format, tarih damgalı ve indeks sayfalı bir PDF paketidir: bağımsız doğrulanabilir, arşivlenebilir ve yazışmaya eklenebilir. Panel erişimi (canlı skor, tarama geçmişi, bulgu listesi) güçlü bir destekleyicidir; güncelliği ve süreci gösterir ama tek başına "o tarihte durum buydu" iddiasını taşımaz. Sunduğunuz PDF'lerin kendilerinin de erişilebilir olmasına dikkat edin; aksi durum denetimde kötü bir ironi üretir.
Kaynaklar
- WCAG 2.2: W3C resmî standardı
- W3C WAI: Erişilebilirlik standartlarına genel bakış
- W3C WAI: Test ve değerlendirme kaynakları
- Resmî Gazete: 2025/10 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi (PDF)
- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: Genelge metni (PDF)
- Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK)
Denetimde konuşan, beyan değil dosyadır. Ücretsiz başla: sitenizi tarayın, skor geçmişinizi biriktirin ve bulgularınızı tarihli raporlar halinde dosyanıza ekleyin. Plan seçenekleri için fiyatlandırma sayfasına göz atabilirsiniz.