Kısa cevap: Kamuya açık bir web sitesi veya mobil uygulama ürettiren her ihalede erişilebilirlik, teslimden sonra eklenecek bir özellik değil, şartnameye yazılması gereken bir teknik gereksinimdir. İşleyen bir madde üç şeyi netleştirir: sürümlü standart atfı (WCAG 2.2 Seviye A ve Bakanlık kontrol listesi), ölçülebilir kabul kriterleri (otomatik tarama raporu + manuel klavye ve ekran okuyucu kontrolü) ve süreklilik şartları (beyan desteği, eğitim, bakım döneminde regresyon kontrolü). "Site engelli uyumlu olacaktır" gibi ölçülemez ifadeler pratikte hiçbir şey garanti etmez. Bu yazıdaki tüm örnek maddeler şablon niteliğindedir, resmî format değildir ve idarenin hukuk ile satın alma birimlerinin onayından geçmelidir. Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir.
Neden şartnameye yazılmalı?
Türkiye'de kamu kurumlarının web sitesi ve mobil uygulama erişilebilirliği yükümlülüğü 2025/10 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile net bir çerçeveye oturdu: Resmî Gazete'de 21 Haziran 2025'te (sayı 32933) yayımlanan Genelge, teknik ölçüt olarak WCAG 2.2 Seviye A başarı ölçütlerini ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın 31 kriter ve 126 sorudan oluşan kontrol listesini esas alır. Kamu kurumlarını kapsayan 1 yıllık uyum süresi 21 Haziran 2026'da doldu; yükümlülük bugün yürürlüktedir. 6563 sayılı Kanun kapsamındaki e-ticaret hizmet sağlayıcıları için son tarih 21 Haziran 2027'dir.
Burada kritik bir asimetri var: yükümlülük idarenin üzerindedir, ama siteyi ve uygulamayı çoğu zaman bir yüklenici yapar. Bu tablonun en yaygın örneklerinden biri belediyelerdir: vatandaşın borç sorgulama, başvuru ve randevu işlemlerini yürüttüğü e-belediye yazılımı da neredeyse her zaman ihale ile tedarik edilir ve Genelge kapsamının tam ortasında durur. İdare ihale yoluyla sorumluluğunu devredemez; devredebileceği tek şey işin erişilebilir yapılması işidir ve bunun tek aracı şartnamedir. Şartnamede hüküm yoksa yüklenicinin erişilebilir teslim etme yükümlülüğü de belirsizleşir; iş tesliminden sonra "bunu da ekleyin" demek, hem hukuken zayıf bir zemin hem de teknik olarak pahalı bir yoldur.
Pahalı olmasının nedeni yapısaldır. Erişilebilirlik büyük oranda mimari kararlarda saklıdır: hazır temanın renk paleti kontrast ölçütünü baştan ihlal ediyorsa, form bileşeni etiketleri programatik olarak bağlamıyorsa, menü yalnızca fare ile çalışacak şekilde yazılmışsa, düzeltme tek tek sayfa boyamak değil bileşenleri değiştirmek anlamına gelir. Teslim edilmiş bir projede bu retrofit çalışması hem yeni bir bütçe kalemi hem de hiçbir zaman baştan yapılmış kadar eksiksiz olmayan bir sonuç üretir. Erişilebilirlik şartı içermeyen bir tedarik dosyası ayrıca, ileride ek maliyet ihtiyacı doğduğunda Sayıştay denetimi dahil çeşitli denetim süreçlerinde açıklanması güç bir boşluk olarak idarenin önüne gelebilir.
Dürüst bir not: web erişilebilirliği için bugün doğrudan bir idari para cezası tarifesi yoktur; 5378 sayılı Kanun'daki 5.000–25.000 TL/tespit tarifesi mevcut haliyle fiziksel erişilebilirliğe yöneliktir. Ancak riskin parasal tarife ile sınırlı olmadığını tedarik yapan herkes bilir: yürürlükteki bir Genelge yükümlülüğü, vatandaşın hizmete erişememesi ve bunun kurumsal karşılığı, tarifeden bağımsız olarak gerçektir.
Madde nereye yazılır: teknik şartname mi, sözleşme tasarısı mı?
Genel ilke şudur: işin ne olduğu ve nasıl doğrulanacağı teknik şartnameye, hukuki sonuçları sözleşme tasarısına yazılır. Erişilebilirlik standardı, kapsam, kabul kriterleri ve bakım dönemi kontrolleri işin teknik tanımının parçasıdır; bu yazıdaki örnek maddeler bu teknik içeriğe odaklanır.
Buna karşılık gecikme yaptırımı, ceza kesintisi, teminat ve garanti mekanizmaları gibi hukuki düzenlemeler bu yazının kapsamı dışındadır ve bilinçli olarak dışında tutulmuştur. Bu mekanizmaların nasıl kurulacağı, idarenin tabi olduğu kamu ihale mevzuatına ve kurumun kendi sözleşme pratiğine göre hukuk ve satın alma birimleri tarafından belirlenmelidir. İnternette dolaşan "hazır erişilebilirlik ceza maddesi" kalıplarını olduğu gibi kopyalamak, mevzuatla çelişen ve uygulanamayan hükümler üretebilir.
Bu nedenle tek bir kural her durumda geçerlidir: aşağıdaki örnek setler dahil, erişilebilirlikle ilgili her metin nihai haline gelmeden önce idarenin hukuk ve satın alma birimlerinin onayından geçmelidir. Teknik ekip standardı ve ölçüm yöntemini önerir; metnin ihale dokümanındaki yerini ve hukuki dilini bu birimler belirler.
Örnek madde seti 1: standart ve kapsam
Aşağıdaki maddeler örnek/şablon niteliğindedir, resmî format değildir; idarenin hukuk ve satın alma birimlerinin onayından geçmeden kullanılmamalıdır. "X" numaraları idarenin kendi şartname yapısına göre uyarlanır.
Madde X.1 (Standart): Yüklenici tarafından teslim edilecek internet sitesinin ve mobil uygulamanın kamuya açık tüm sayfa ve ekranları, W3C tarafından yayımlanan WCAG 2.2 (Web İçeriği Erişilebilirlik Kılavuzu) Seviye A başarı ölçütlerinin tamamını karşılayacaktır.
Madde X.2 (Kontrol listesi): Teslim edilen iş, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından yayımlanan erişilebilirlik kontrol listesi (31 kriter, 126 soru) esas alınarak değerlendirilecektir. Standart metni ile kontrol listesi arasında yorum farkı doğması halinde hangi metnin esas alınacağı idarece belirtilecektir.
Madde X.3 (Kapsam): Bu madde; vatandaşa açık tüm sayfaları, site içi arama ve form akışlarını, site üzerinden sunulan PDF ve benzeri belge çıktılarını ve sayfalara gömülen üçüncü taraf bileşenlerin (harita, takvim, video oynatıcı, güvenlik doğrulaması) kullanıcıya görünen kısımlarını kapsar. Kapsam dışı bırakılan bölümler, gerekçesiyle birlikte teklif aşamasında yazılı olarak bildirilecektir.
Bu setin taşıyıcı fikri sürümlü ve ölçülebilir atıftır. "WCAG'ye uygun olacaktır" ifadesi, sürüm ve seviye içermediği için taraflar arasında yorum uyuşmazlığına açıktır; "WCAG 2.2 Seviye A" ifadesi ise hem Genelge'nin ölçütüyle hizalıdır hem de teslimde hangi başarı ölçütlerine bakılacağını netleştirir. İdare dilerse hedefi yükseltebilir: asgari şart olarak Seviye A'yı korumak, belirli sayfa grupları için AA ölçütlerini hedef olarak eklemek mümkündür; bu bir takdir konusudur ve bütçeyle birlikte düşünülmelidir.
İki referans notu gerekli. Birincisi, KAİK (Kamu Bilgi Sistemlerinde Erişilebilirlik Kılavuzu), 2019/12 sayılı Genelge çerçevesinde yayımlanmış, WCAG 2.1 AA yönelimli bir kılavuzdur; 2025/10 Genelgesi ise bağlayıcı metindir ve iki belge arasında resmî bir eşleme tablosu yayımlanmamıştır. Şartnamede her ikisine birden atıf yapılacaksa, X.2'deki gibi hangisinin esas alınacağı açıkça yazılmalıdır. İkincisi, AB pazarına da iş yapan yükleniciler kamu alımlarında EN 301 549 standardını tanır; Türkiye şartnamesi için esas ölçüt Genelge'nin WCAG 2.2 A atfıdır, EN 301 549 gerektiğinde ek referans olarak anılabilir.
Örnek madde seti 2: teslim ve kabul kriterleri
Standart yazmak yeterli değildir; teslimde uyumun nasıl doğrulanacağı da şartnamede tanımlanmalıdır. Aşağıdaki maddeler de örnek/şablon niteliğindedir ve aynı onay sürecinden geçmelidir. Kabul sürecinin resmî işleyişi (komisyon, tutanak, süreler) idarenin tabi olduğu mevzuata göre yürür; burada yalnızca doğrulamanın teknik içeriği önerilmektedir.
Madde Y.1 (Tarama raporu): Yüklenici, kabul sürecinden önce işin kamuya açık bölümlerini kapsayan otomatik bir erişilebilirlik tarama raporu sunacaktır. Rapor; tarama tarihini, taranan sayfa listesini ve bulguların önem derecesine göre (kritik, ciddi, orta, düşük) sınıflandırılmış dökümünü içerecektir.
Madde Y.2 (Manuel kontrol): İdarece belirlenen örnek sayfa listesi üzerinde, yalnızca klavye ile gezinme ve ekran okuyucu ile temel kullanım senaryoları test edilecektir. Örnek liste asgari olarak ana sayfayı, site içi aramayı, en az bir başvuru veya form akışını ve en çok kullanılan beş hizmet sayfasını içerecektir.
Madde Y.3 (Giderim): Otomatik tarama ve manuel kontrolde tespit edilen kritik ve ciddi bulgular giderilmeden iş kabul edilmeyecektir. Orta ve düşük önemdeki bulgular için taraflarca tarihli bir giderim takvimi belirlenecektir.
Bu setteki en önemli tasarım kararı, otomatik ve manuel kontrolün birlikte şart koşulmasıdır. Otomatik tarama; eksik alternatif metin, etiketsiz form alanı, kontrast ihlali gibi makineyle tespit edilebilir sorunları hızla ve tekrarlanabilir biçimde bulur. Ancak klavye tuzağı, odak sırasının mantığı ve ekran okuyucu deneyiminin anlamlılığı ancak elle test edilerek doğrulanır. Yalnızca otomatik rapora dayanan bir kabul, ölçütlerin bir bölümünü hiç denetlememiş olur; yalnızca manuel teste dayanan bir kabul ise tekrarlanabilir ve karşılaştırılabilir bir kayıt bırakmaz.
Örnek sayfa listesi de bilinçli bir şarttır: yüzlerce sayfalık bir sitede her sayfayı elle test etmek gerçekçi değildir, ama testin yalnızca ana sayfada yapılması da anlamsızdır. Vatandaşın gerçekten kullandığı akışları temsil eden bir örneklem, iki ucun arasındaki uygulanabilir yoldur. Bakanlık kontrol listesindeki soruların denetim dosyasına dönüştürülmesi ayrı bir konudur; bu süreci KAİK kontrol listesini denetim kanıtına çevirme rehberimizde ayrıntılı ele alıyoruz.
Örnek madde seti 3: belge ve süreklilik
Erişilebilirlik teslim günü biten bir iş değildir: içerik her gün güncellenir, sürümler çıkar, uyum zamanla aşınır. Üçüncü set bu sürekliliği güvence altına alır. Aynı şablon uyarısı geçerlidir.
Madde Z.1 (Beyan desteği): Yüklenici, idarenin yayımlayacağı erişilebilirlik beyanı için gerekli teknik bilgileri (uyum durumu, bilinen sınırlılıklar, test yöntemi ve test tarihi) yazılı olarak idareye sağlayacaktır.
Madde Z.2 (İçerik girişi eğitimi): Yüklenici, içerik yönetim sistemini kullanacak idare personeline erişilebilir içerik girişi konusunda (başlık hiyerarşisi, alternatif metin yazımı, erişilebilir belge yükleme) en az bir eğitim oturumu verecek ve yazılı bir içerik girişi kılavuzu teslim edecektir.
Madde Z.3 (Regresyon kontrolü): Bakım döneminde yayımlanan her sürümden sonra erişilebilirlik taraması yenilenecek, bir önceki tarama sonuçlarına göre gerileme tespit edilmesi halinde ilgili sürümden kaynaklanan bulgular giderilecektir.
Z.1'in gerekçesi pratiktir: beyanı yayımlayan idaredir, ama beyanın içeriğini dolduracak teknik bilgi (hangi ölçütler karşılanıyor, hangi bölümlerde bilinen sınırlar var) yüklenicidedir. Bu bilgi sözleşme ilişkisi sıcakken yazılı alınmazsa, beyan ya gecikir ya da içeriksiz bir şablona döner. Beyan metninin kendisi için erişilebilirlik beyanı üreticimiz bir başlangıç noktası sunar; üretilen metin örnek niteliğindedir ve kurum onayıyla yayımlanmalıdır.
Z.2 en çok atlanan maddedir. Teslim edilen site kusursuz olsa bile, uyumu yaşatacak olan her gün içerik giren personeldir: başlıkları kalın metinle taklit eden, görsele alternatif metin yazmayan veya taranmış PDF yükleyen bir içerik ekibi, uyumu birkaç ayda aşındırır. Belge tarafındaki tipik sorunlar ve çözüm sırası için erişilebilir PDF kontrol listemiz eğitim materyali olarak da kullanılabilir. Kurum içinde bu işi sahiplenecek bir yapı kurulacaksa erişilebilirlik inceleme komisyonu kurulumu yazımız yol haritası verir.
Yüklenici tarafından okuma: teklife nasıl yansıtılır?
Bu bölüm masanın diğer tarafı içindir. Şartnamede yukarıdaki gibi maddeler gören bir yüklenicinin yapması gereken üç iş vardır.
Birincisi, eforu doğru kalemlere dağıtmak. Erişilebilirlik tek bir "test kalemi" değildir; tasarım (renk ve kontrast kararları, odak durumları), geliştirme (semantik HTML, form etiketleri, klavye desteği) ve test (otomatik tarama + manuel senaryolar) aşamalarının her birinde efor ister. Teklife yalnızca sona eklenmiş bir "erişilebilirlik testi" satırı koymak, sorunların en pahalı aşamada bulunacağı anlamına gelir. Sprint'lere yayılmış kontrol, toplam maliyeti düşürür; teklif de bu kurguyla fiyatlanmalıdır.
İkincisi, hazır tema ve üçüncü taraf bileşen riskini satın almadan önce ölçmek. "Responsive" ve "modern" etiketli bir temanın erişilebilir olduğu varsayılamaz; tema demosunda beş dakikalık bir kontrol (yalnız klavye ile menü ve form gezintisi, odak görünürlüğü, kontrast) çoğu riski açığa çıkarır. Harita, takvim, video oynatıcı ve güvenlik doğrulaması gibi üçüncü taraf bileşenler için de aynı soru sorulmalıdır: bu bileşen klavye ve ekran okuyucu ile kullanılabiliyor mu? Şartname kapsam maddesi bu bileşenleri içeriyorsa, düzeltilemeyen bir üçüncü taraf bileşeni teklif aşamasında görülmüş bir risk olmalı, kabul haftasında keşfedilmiş bir sürpriz olmamalıdır.
Üçüncüsü, alt yüklenici zincirini sözleşmeyle bağlamak. Tasarım bir ajansa, mobil uygulama ayrı bir ekibe yaptırılıyorsa, şartnamedeki erişilebilirlik şartları bu alt sözleşmelere aynen geçirilmelidir. İdareye karşı sorumluluk ana yüklenicidedir; alt yüklenicinin "bizim kapsamda yoktu" demesi ana yükleniciyi kabul aşamasında kurtarmaz.
Sık yapılan 5 şartname hatası
Sahada tekrar tekrar aynı beş kalıpla karşılaşılır:
| # | Hata | Neden sorun? | Doğrusu |
|---|---|---|---|
| 1 | "Site engelli uyumlu olacaktır" | Ölçülemez; hangi standart, hangi seviye, nasıl doğrulanacağı belirsiz. Uyuşmazlıkta iki taraf da haklıdır | Sürümlü standart + kontrol listesi + kabul yöntemi birlikte yazılır |
| 2 | Sürümsüz standart atfı ("WCAG'ye uygun") | WCAG'nin hangi sürümü ve seviyesi kastedildiği belli değil; asgari yorumla karşılanır | "WCAG 2.2 Seviye A" gibi sürüm ve seviye içeren atıf |
| 3 | Kabul kriteri yokluğu | Standart yazılmış ama teslimde kimin neye bakacağı tanımsız; madde fiilen dekoratif kalır | Tarama raporu + manuel kontrol + giderim şartı (Y setindeki gibi) |
| 4 | Yalnız ana sayfayı test etmek | Sorunların büyük bölümü form akışlarında, iç sayfalarda ve PDF'lerde çıkar | İdarece belirlenen örnek sayfa listesi üzerinde test |
| 5 | Bakım dönemini unutmak | İçerik güncellemeleri ve yeni sürümler uyumu sessizce aşındırır | Sürüm sonrası yeniden tarama ve regresyon giderim şartı (Z.3) |
Beş hatanın ortak paydası aynıdır: erişilebilirliği bir niyet cümlesi olarak yazmak. Niyet cümlesi ihale dosyasını süsler; ölçülebilir madde ise vatandaşın kullanabildiği bir site üretir.
cerez.io'nun yeri: ölçüm, rapor ve belge
Yukarıdaki madde setlerinin ortak ihtiyacı tarihli ve karşılaştırılabilir ölçümdür; cerez.io bu ölçüm katmanını sağlar. Panel üzerinden başlatılan tarama, siteyi WCAG 2.2 ölçütlerine göre değerlendirir; bulguları kritik, ciddi, orta ve düşük önem derecelerine ayırır, ilgili WCAG ölçütüyle eşler ve 0–100 arası bir uyum skoru üretir. Rapor PDF, CSV ve XLSX olarak dışa aktarılabilir; bu çıktı, Y.1 maddesindeki tarama raporu formatına doğrudan karşılık gelir. Taramalar arası karşılaştırma, bir önceki sonuca göre gerilemeyi ayrıca işaretler; bu da Z.3'teki regresyon kontrolünün takibini kolaylaştırır. Siteye yüklenen PDF, Word ve PowerPoint dosyaları için ayrı bir belge taraması, beyan metni için ise beyan üreteci bulunur; üretilen beyan örnek niteliğindedir ve idare onayıyla yayımlanır. Günlük tarama adedi ve rapor dışa aktarımı plana bağlıdır; kamu kurumlarına özel kapsam için kamu çözümleri sayfasına bakabilirsiniz. Kullanıcı tarafında okuma ve görünüm tercihleri sunan erişilebilirlik widget'ı da aynı panelden yönetilir.
Sınırı net çizelim: bu araçlar ölçer, raporlar ve belgeler; bir siteyi kendiliğinden uyumlu hale getirmez ve uyum garantisi vermez. Otomatik tarama, şartnamedeki manuel klavye ve ekran okuyucu kontrolünün yerine geçmez; onu tekrarlanabilir bir kayıtla tamamlar.
Sıkça Sorulan Sorular
Erişilebilirlik maddesi her ihalede zorunlu mu?
Kısa cevap: Mevzuatta "her ihale şartnamesine erişilebilirlik maddesi yazılır" diyen tek bir hüküm bulunmuyor. Ancak kamuya açık bir web sitesi veya mobil uygulama ürettiren ya da güncelleten her işte, 2025/10 Genelgesi'nin yükümlülüğü idarenin üzerinde olduğundan, bu şartın şartnameye yazılması fiilen gereklidir; yazılmazsa idare, kendisinin karşılamak zorunda olduğu bir ölçütü güvence altına almamış olur. Yalnızca kurum içi kullanılan sistemlerde kapsam idarenin takdirindedir; sınır durumları hukuk birimiyle netleştirin.
Devam eden bir işe erişilebilirlik şartı sonradan eklenebilir mi?
Kısa cevap: Bu bir sözleşme değişikliği sorusudur ve kamu ihale mevzuatının sözleşme değişikliğine ilişkin sınırlarına tabidir; idarenin hukuk ve satın alma birimlerinin görüşü olmadan adım atılmamalıdır. Pratikte sık kullanılan yollar, erişilebilirlik işini bakım ve güncelleme dönemine ait iş kalemi olarak planlamak veya bir sonraki sürümün ya da yeni ihalenin kapsamına almaktır. Yüklenicinin mevcut iş kapsamında iyi niyetle yapacağı düzeltmelerin önünde ise her durumda engel yoktur; erken konuşulan bir eksik, kabul haftasında konuşulandan her zaman ucuzdur.
Şartnameye WCAG'nin hangi sürümü ve seviyesi yazılmalı?
Kısa cevap: Asgari olarak WCAG 2.2 Seviye A, çünkü yürürlükteki 2025/10 Genelgesi'nin ölçütü budur; yanına Bakanlık kontrol listesi (31 kriter, 126 soru) referansı eklenmelidir. İdare dilerse belirli sayfa grupları için AA ölçütlerini hedef olarak şart koşabilir; bu, bütçeyle birlikte verilecek bir takdir kararıdır. Sürümsüz atıf ("WCAG'ye uygun") yazmayın. KAİK kılavuzu WCAG 2.1 AA yönelimlidir ve Genelge ile arasında resmî bir eşleme tablosu yayımlanmamıştır; iki metne birden atıf yapılacaksa hangisinin esas olduğunu şartnamede açıkça belirtin.
Kabul aşamasında uyumu kim, nasıl doğrular?
Kısa cevap: "Nasıl" sorusunun teknik cevabı bu yazıdaki Y setidir: tarih ve sayfa listesi içeren otomatik tarama raporu, örnek sayfa listesi üzerinde yalnız klavye ve ekran okuyucu ile manuel kontrol, kritik ve ciddi bulgular giderilmeden kabul yapılmaması. "Kim" sorusunun ise yayımlanmış tek bir resmî cevabı yoktur: doğrulamayı idarenin kendi teknik personeli, varsa kurum içi erişilebilirlik komisyonu veya idarenin görevlendireceği üçüncü bir taraf yapabilir; bu tercih idarenin kendi kabul süreçlerine göre belirlenir. Kurum içinde kalıcı bir yapı için erişilebilirlik inceleme komisyonu kurulumu yazımızdaki model uygulanabilir.
Kaynaklar
- WCAG 2.2: W3C resmî standardı
- W3C WAI: Erişilebilirlik standartlarına genel bakış
- Resmî Gazete: 2025/10 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi (PDF)
- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: Genelge metni (PDF)
- ETSI EN 301 549: AB kamu alımlarında BİT erişilebilirlik standardı (PDF)
İyi yazılmış bir şartname maddesi, kabul gününde tartışma değil rapor üretir. Ücretsiz başla: sitenizi WCAG 2.2'ye göre tarayın, bulgu listesini ve uyum skorunu tarihli rapor olarak dışa aktarın, sürümler arası gerilemeyi takip edin. Plan seçenekleri için fiyatlandırma sayfasına göz atabilirsiniz.